इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांची भारत भेट: Rafale चा ‘महाकरार’ आणि AI युगाची पहाट – भारत-फ्रान्स संबंधांचे नवे पर्व

Rafale-जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारत आणि फ्रान्स हे दोन देश केवळ मित्रच नाहीत, तर ते एकमेकांचे धोरणात्मक भागीदार (Strategic Partners) आहेत. सध्याच्या बदलत्या जागतिक परिस्थितीमध्ये, जेव्हा जग विविध गटांमध्ये विभागले जात आहे, तेव्हा फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांची भारत भेट अत्यंत कळीची ठरली आहे. ही भेट केवळ शिष्टाचार म्हणून नाही, तर ती संरक्षण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि व्यापार क्षेत्रातील एका मोठ्या बदलाची नांदी आहे.

मुंबईत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि राष्ट्राध्यक्ष मॅक्रॉन यांच्यात झालेली भेट ही दोन्ही देशांच्या वाढत्या मैत्रीचे प्रतीक आहे. या भेटीचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे प्रलंबित असलेला ११४ राफेल विमानांचा महाकरार आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मधील भविष्यातील सहकार्य.

१. ऐतिहासिक राफेल करार: ‘शतकातील सर्वात मोठा संरक्षण करार’ Rafale

भारतीय हवाई दलाची ताकद वाढवण्यासाठी गेल्या अनेक वर्षांपासून नवीन फायटर जेट्सची गरज भासत होती. मॅक्रॉन यांच्या या भेटीने त्या चर्चेला गती दिली आहे.

• ११४ राफेल विमानांची खरेदी: भारतीय संरक्षण मंत्रालयाने नुकतीच अतिरिक्त राफेल विमानांच्या खरेदीला प्राथमिक मंजुरी दिली आहे. अहवालानुसार, भारत आता ११४ नवीन राफेल विमाने खरेदी करण्याच्या तयारीत आहे. हा करार तब्बल ४० अब्ज डॉलर्सचा (सुमारे ३.३ लाख कोटी रुपये) असू शकतो.
• हवाई दलाचे आधुनिकीकरण: चीन आणि पाकिस्तान सारख्या शेजारील देशांच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी भारतीय हवाई दलाला आपली ‘कॉम्बॅट स्ट्रेंथ’ वाढवणे अनिवार्य आहे. राफेल विमानांचा समावेश झाल्यामुळे भारताचे हवाई वर्चस्व अधिक भक्कम होईल.
• संरक्षण स्वावलंबन (Atmanirbhar Bharat): या करारात केवळ विमाने खरेदी करणे समाविष्ट नाही, तर तंत्रज्ञान हस्तांतरण (Transfer of Technology) आणि भारतात विमानांचे सुटे भाग बनवण्यावरही भर दिला जात आहे. यामुळे भारताच्या ‘मेक इन इंडिया’ मोहिमेला बळ मिळणार आहे.

२. मोदी-मॅक्रॉन भेट: जागतिक स्थिरतेसाठी भागीदारी

मुंबईतील भेटीदरम्यान दोन्ही नेत्यांनी एकमेकांबद्दल गौरवोद्गार काढले. पंतप्रधान मोदींनी म्हटले की, “भारत-फ्रान्स भागीदारीला सीमा नाही; ती खोल महासागरापासून ते उंच डोंगरांपर्यंत पसरलेली आहे.”

दुसरीकडे, मॅक्रॉन यांनी भारत-फ्रान्स संबंधांच्या “वेगवान गतीचे” कौतुक केले. त्यांच्या मते, आजच्या अशांत जगात भारत आणि फ्रान्स हे दोन असे देश आहेत ज्यांना कोणत्याही एका महासत्तेच्या वर्चस्वाखाली (Hegemony) राहायचे नाही. दोन्ही देशांना स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण आणि जागतिक शांतता हवी आहे.

३. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि भविष्यातील तंत्रज्ञान

मॅक्रॉन यांच्या या दौऱ्याचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे नवी दिल्लीत होणारी ‘Global AI Impact Summit 2026’. फ्रान्स आणि भारत दोघेही तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात आघाडीवर राहू इच्छितात.

• AI क्षेत्रातील सहकार्य: आरोग्य सेवा, शेती आणि संरक्षण क्षेत्रात AI चा वापर करण्यासाठी दोन्ही देश एकत्र येत आहेत.
• डिजिटल सार्वभौमत्व: गुगल, मायक्रोसॉफ्ट सारख्या अमेरिकन कंपन्यांच्या वर्चस्वाच्या काळात, भारत आणि फ्रान्स स्वतःचे स्वदेशी AI मॉडेल्स आणि डेटा सुरक्षेवर काम करत आहेत.
• स्टार्टअप इकोसिस्टम: मॅक्रॉन यांच्यासोबत फ्रान्समधील अनेक मोठ्या टेक कंपन्यांचे प्रतिनिधी भारतात आले आहेत, जे भारतीय स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक करण्यास उत्सुक आहेत.

४. रशियावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा भारताचा प्रयत्न

ऐतिहासिकदृष्ट्या रशिया हा भारताचा सर्वात मोठा संरक्षण पुरवठादार राहिला आहे. मात्र, रशिया-युक्रेन युद्ध आणि बदलत्या समीकरणामुळे भारताला आपले पर्याय वाढवणे आवश्यक आहे. फ्रान्सने नेहमीच भारताला कोणत्याही अटीशिवाय प्रगत तंत्रज्ञान दिले आहे. राफेल करारामुळे भारताचे रशियावरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल आणि फ्रान्स भारताचा सर्वात विश्वासार्ह संरक्षण भागीदार म्हणून समोर येईल.

५. सागरी सुरक्षा आणि इंडो-पॅसिफिक क्षेत्र

हिंद महासागर आणि पॅसिफिक क्षेत्रात चीनचा वाढता हस्तक्षेप हा दोन्ही देशांसाठी चिंतेचा विषय आहे. फ्रान्स हा एक ‘इंडो-पॅसिफिक पॉवर’ आहे कारण त्यांचे अनेक बेटांवर अधिकार आहेत. भारत आणि फ्रान्स या क्षेत्रात सागरी सुरक्षा, संयुक्त नौदल सराव आणि गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण वाढवण्यावर सहमत झाले आहेत.

६. आर्थिक आणि व्यापारी संबंधांचे विविधीकरण

मॅक्रॉन यांच्या कार्यालयाने स्पष्ट केले आहे की, या भेटीचा उद्देश केवळ संरक्षण नाही तर आर्थिक संबंधांचे ‘विविधीकरण’ करणे हा आहे.

• ऊर्जा क्षेत्र: जैतापूर अणुऊर्जा प्रकल्पाबाबतच्या चर्चेला या भेटीत पुन्हा वेग येण्याची शक्यता आहे.
• ग्रीन हायड्रोजन: हवामान बदलाच्या लढाईत दोन्ही देश ‘इंटरनॅशनल सोलर अलायन्स’ द्वारे आधीच एकत्र काम करत आहेत. आता ग्रीन हायड्रोजनच्या उत्पादनातही भागीदारी वाढवली जात आहे.

७. तज्ज्ञांचे मत: ‘कॉन्ट्रॅक्ट ऑफ द सेंच्युरी’

पॅरिसमधील सायन्सेस पो सेंटरचे प्राध्यापक क्रिस्टोफ जाफ्रेलॉट यांच्या मते, हा राफेल करार केवळ व्यापार नसून तो “शतकातील करार” (Contract of the Century) आहे. हे दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय संबंधांच्या शिरपेचातील तुरा ठरेल.

इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांची २०२६ मधील ही भारत भेट दोन्ही देशांच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरणार आहे. राफेल विमानांमुळे भारताची संरक्षण भिंत भक्कम होईल, तर AI क्षेत्रातील भागीदारीमुळे भारताचा तांत्रिक पाया मजबूत होईल. मोदी आणि मॅक्रॉन यांची ही जोडी केवळ आशिया आणि युरोपला जोडत नाही, तर जगाला एक नवीन आणि संतुलित ‘जागतिक व्यवस्था’ (Global Order) देण्याचे काम करत आहे.

भारत आणि फ्रान्सची ही ‘विशेष मैत्री’ येणाऱ्या काळात जागतिक राजकारणाची दिशा ठरवणारी असेल, यात शंका नाही.

Finance